Το πέρασμα Κερύνειας-Λευκωσίας

Τίτλος

Το πέρασμα Κερύνειας-Λευκωσίας

Εναλλακτικός τίτλος

Τοποθεσία Φοινιτζιάς ή Πέρασμα Αγίας Αικατερίνης, Μπογάζι, Τζιύκλος, Αγύρτα

Περιγραφή

Μεταξύ Ιστορίας και Μύθου: Ένα οδοιπορικό στο πέρασμα Κερύνειας-Λευκωσίας, τότε που ο χρόνος μετριόταν με το βήμα των ζώων και ο τόπος με την υπομονή της φύσης.

Μέσα σ' αυτήν τη δύσβατη διαδρομή, ένα ορόσημο έμεινε στη μνήμη των Κερυνειωτών, αποτυπωμένο σε φωτογραφίες ξένων περιηγητών. Απ’ τη μια μεριά του σημείου, ένας πελώριος βράχος άφηνε ούτε μισό μέτρο βατή δίοδο ως την αντίθετη πλευρά, όπου σ' ένα βαθύ φαράγγι έτρεχε το ποτάμι του Μπογαζιού. Και μια Φοινιτζιά στις όχθες του έστεκε θεόρατη με τ’ ακρόκλωνά της να γέρνουν καμαρωτά.
Σε αυτήν την τοποθεσία λάμβαναν χώρα και οι αποχαιρετισμοί των συγγενών που ξενιτεύονταν, αλλά και οι προϋπαντήσεις για όποιον επέστρεφε στην Κερύνεια.

Η μετακίνηση από την Κερύνεια στη Λευκωσία ήταν ανέκαθεν μια περιπέτεια. Η επιβλητική οροσειρά του Πενταδάκτυλου έτσι κι αλλιώς απομόνωνε την Κερύνεια από την ενδοχώρα. Το πέρασμα δεν ήταν αυτονόητο· ήταν μια διαδικασία που απαιτούσε χρόνο, γνώση του τόπου και εμπιστοσύνη στη φύση και στα ζώα. Αλλά και το νερό, δουλεύοντας για εκατομμύρια χρόνια, διαμόρφωσε διάφορα περάσματα.

Ένα απ’ αυτά είναι και της Αγύρτας ή Μπογάζι ή Πέρασμα της Αγίας Αικατερίνης. (Η παρουσία της μονής της Αγίας Αικατερίνης του Σινά είναι ζωντανή στην επαρχία, καθώς η μονή διατηρεί μετόχι στο χωριό Βασίλεια και κατέχει κτήματα και κτίσματα στην επαρχία της Κερύνειας).
Η διαδρομή δεν μετριόταν σε χιλιόμετρα αλλά σε αντοχή. Εκεί όπου σήμερα κυλούν τροχοί, κάποτε προχωρούσαν αργά υπομονετικά γαϊδούρια, μουλάρια και γκαμήλες, όλα φορτωμένα, χαράζοντας μονοπάτια πάνω σε ανηφόρες και κατηφόρες.

Το πέρασμα του Μπογαζιού ήταν κάτω από την περιοχή του Τζύκλου - κύκλος, λόγω του σχήματος που έχει. Κοντά ήταν και οι Μύλοι του Μπογαζιού με τη βρύση του Φεΐμη. Από κει οι περαστικοί έπρεπε να γεμίσουν τα παγούρια και τις στάμνες τους και να πιουν το καθαρό νερό του. Κι αφού ξαπόσταιναν, έπαιρναν το κατήφορο του Πογαζιού για τη συνέχεια. Η Κερύνεια είχε πέντε μύλους αλλά έμεινε μόνο ένας. (Σ’ αυτό το σημείο, ο Χρυσανθής ο κωμοδρόμος, βρήκε αρτεσιανό νερό, με το οποίο προμήθευσε τα ξενοδοχεία και τις κατοικίες του Κ. Κατσελλή).

Όσοι περνούσαν απ' το πέρασμα αυτό είχαν πάντα μια υποψία φόβου στις άκρες των ματιών τους. Όχι σπάνια, τα άγρια τούτα μέρη ξερνούσαν τους μαύρους της Γομαρίστρας — Τούρκοι από το γειτονικό χωριό Αγύρτα — που έστηναν ενέδρες και καταλήστευαν τους ανύποπτους περαστικούς και ταξιδιώτες. Γι αυτό οι διακινούμενοι Κερυνειώτες ήταν πολύ λίγοι και οι επισκέπτες ελάχιστοι. Και τότε, όταν ο πάμπλουτος Σκωτσέζος George Ludovic Houston, εγκαταστάθηκε στην αγαπημένη του Κερύνεια λίγους μήνες μετά την εκχώρηση της Κύπρου στους Βρετανούς, χτίζει γύρω στο 1900 αστυνομικό σταθμό στην περιοχή του Μπογαζιού (παράλληλα με την επισκευή αστυνομικού σταθμού έξω από το κάστρο, το μετέπειτα γραφείο του φύλακα του Κάστρου και του Τμήματος Αρχαιοτήτων). Οι συχνές αστυνομικές περιπολίες σταμάτησαν τις επιδρομές των ληστών και το πέρασμα από τότε έγινε ακίνδυνο.

Κι όμως, αυτό ακριβώς το πέρασμα χαρακτηριζόταν ‘το ομορφότερο μονοπάτι του κόσμου’ τουλάχιστον από το 1862 σε επιστολή του Γάλλου αρχιτέκτονα Edmont Dethoit, όταν ήρθε στην Κύπρο με αποστολή να μαζέψει αρχαιότητες για το μουσείο του Λούβρου: "Από τη Λευκωσία πήγαμε στην Κερύνεια μέσω του ομορφότερου μονοπατιού στον κόσμο καταλήγοντας στα μέσα μιας κοιλάδας ή μάλλον σε ένα βαθύ φαράγγι γεμάτο μυρτιές και πικροδάφνες, με την πόλη την ίδια δίπλα στη θάλασσα, πολύ γραφική... πουθενά δεν έχω ξαναδεί τόση μαγευτική ομορφιά ούτε τόσο πλούσια ύπαιθρο.... όπου και να γυρίσει κανείς το μάτι η θέα αλλάζει αλλά παραμένει πάντοτε μαγευτική."

Ένα χρόνο μετά τον ερχομό των Βρετανών, το 1879 άρχισε η χάραξη του αμαξωτού δρόμου πάνω στα χνάρια του μονοπατιού. Μερικοί περιηγητές της εποχής ισχυρίζονται πως το μονοπάτι ήταν απομεινάρι του παλιού ρωμαϊκού δρόμου που χρησιμοποίησαν και οι επόμενοι κατακτητές. Οι Άγγλοι μηχανικοί χάραξαν το έργο στα χαρτιά, ενώ τα εργατικά χέρια ανήκαν στους φυλακισμένους κατάδικους, με τα ελάχιστα μέσα που υπήρχαν τότε, κάτω από τα άγρυπνα μάτια των σουβαρήδων.

Έγινε τελικά αμαξωτός ο δρόμος. Διευκολύνθηκε ο εσωτερικός τουρισμός αφού αρκετοί Λευκωσιάτες περνούν τα καλοκαίρια τους στην Κερύνεια. Αλλά ο δρόμος με τις απόκρημνες στροφές εξακολουθεί να είναι στενός και με μεγάλη δυσκολία περνούσε μια άμαξα. Στις μεγάλες ανηφόρες, οι επιβάτες κατέβαιναν, έπαιρναν τον δρόμο πεζή, και προχωρούσαν αφήνοντας τα ζώα να παλέψουν με το βάρος. Δεν ήταν λίγες οι φορές που έσπρωχναν την άμαξα 1-2 μίλια ως το πέρασμα του Πογαζιού, στο στρίψιμο κάτω από τον Τζύκλο όπου τους περίμενε η Φοινιτζιά, για να ξαποστάσουν όλα τα ζωντανά. Συχνά κατά τη διαδρομή ένα παιδί καθόταν δίπλα στον αμαξά, και όταν ο δρόμος ήταν πολύ επικίνδυνος από τους γκρεμούς και τα απότομα ανήφορα και κατήφορα, το παιδί κατέβαινε για να ειδοποιήσει τον αμαξά για την κατάσταση του δρόμου. Άλλες φορές πάλι, ο αμαξάρης κατέβαζε τους επιβάτες για να προχωρήσουν ως τον κύριο δρόμο από συντομότερο μονοπάτι, ενώ αυτός ανέβαινε την ανηφόρα χωρίς φορτίο. Πιο πέρα, στο ίσιωμα, ξανάσμιγαν — άνθρωποι και άμαξα — για να συνεχίσουν το ταξίδι.

Τα εμπορεύματα μεταφέρονταν με τις καμήλες, τα γαϊδούρια, τα μουλάρια και τα κάρα που έσερναν τα ζώα. Οι περισσότεροι αμαξάδες ήταν Τούρκοι. Το εμπόρευμα που έφερναν τα καράβια στην Κερύνεια, το φόρτωναν στα μουλάρια και τις γκαμήλες, κι ύστερα πάνω στα κάρα. Γινόταν μεταφορά κυρίως ξυλείας-λαπάδες, αλλά και ό,τι άλλο προϊόν ερχόταν από την Τουρκία. Ταξίδι δύσκολο που έφτανε τις έξι ώρες ως τη Λευκωσία. Τα κάρα ήταν μονά και διπλά. Τα μονά έσερνε ένα μουλάρι, τα διπλά με μεγαλύτερο φορτίο έσερναν δύο μουλάρια.

Αλλά και για τους επιβάτες η μεταφορά γινόταν με άμαξες δύο ειδών κι αυτές: οι βικτωρούδες με δύο άλογα και τα λαντό με τέσσερα. Οι βικτωρούδες είχαν μόνο μία σειρά καθισμάτων, ο ένας δίπλα στον άλλον, με ένα σκέπασμα από πάνω. Τα λαντό ήταν μεγαλύτερα με δύο στέγες, η μία σταθερή η άλλη κινητή, και όταν έκλειναν σχηματιζόταν κουβούκλιο, με δύο καθίσματα αντικρυστά, ώστε να χωράνε περί τα έξι άτομα. Φεύγοντας από την Κερύνεια η άμαξα στάθμευε στην τοποθεσία Φοινιτζιά. Εκεί ξεκουράζονταν τα άλογα και οι αμαξάρηδες. Το ταξίδι διαρκούσε δυόμισι ώρες.

Για την επιστροφή, η θέση έπρεπε να κλεινόταν μια βδομάδα πριν, και το ταξίδι ξεκινούσε από την Πύλη της Κερύνειας στα τείχη της Λευκωσίας [βλ. φωτ. 22]. Αφήνοντας το Κιόνελι και το Δίκωμο, περνούσες ξυστά από το τουρκοχώρι Αγύρτα. Από κει, το μονοπάτι προχωρούσε ανατολικά, έκανε στροφή ορθής γωνίας και τραβούσε κατά το Βορρά, έρποντας κάτω από τον πελώριο βράχο στο πέρασμα του Πογαζιού [βλ. χάρτη φωτ. 19]. Αριστερά οι απότομοι στητοί βράχοι έκρυβαν πίσω τους τον Άγιο Ιλαρίωνα και δεξιά τη στρογγυλεμένη Άσπρη Μούττη (η περιοχή αυτή είχε πελώρια αιωνόβια δέντρα, κατάλληλα για τις καρίνες των καραβιών). Τα δέντρα πύκνωναν όλο και περισσότερο. Ήταν κυρίως χαρουπιές, που ξεπετάγονταν πεισματάρικα από τους σκληρούς ασπριδερούς βράχους. Η Φοινιτζιά ήταν το ορόσημο. Ήξερες τι σε περιμένει σαν θα έγερνες αυτό το στενό στρίψιμο. Μα κάθε φορά που τύχαινε να το διαβείς δεν μπορούσες να συγκρατήσεις ένα ξάφνιασμα σαν έβλεπες να σου ανοίγεται απότομα το μεγαλείο του πλατιού βορεινού ορίζοντα. Ήταν σαν να έβγαινες από έναν κλειστό γυμνό αυλόγυρο και να ‘μπαινες σ έναν παράδεισο. Πρώτα ήταν η θάλασσα, καταγάλανη, που δέσποζε γεμίζοντας το μάτι πέρα για πέρα. Απάνω ο ουρανός σε πιο ανοιχτή απόχρωση είχε θεμέλια του τα ακαθόριστα σχήματα των βουνών της Ανατολής που μισο-ξεχώριζαν όταν ήταν χιονισμένα. Ύστερα ήταν η καρπερή γη της στενόμακρης λωρίδας γης που μεσολαβούσε με την πλούσια βλάστηση· όση έλειπε στην πίσω μεριά του βουνού, μαζευόταν στη μεριά της θάλασσας. Ψηλά πεύκα, σκούρα ορθόκορμα κυπαρίσσια, μερσινιές, αντρουκλιές με κατακόκκινους λείους κορμούς, φουντωτές αροδάφνες και λογής λογής μυρωδάτοι θάμνοι. Πιο κάτω στην πλαγιά ξεπρόβαλλαν δυνατές και θεόρατες χαρουπιές, ενώ όσο κατηφόριζε το βουνό και χωνευόταν στον στενό κάμπο, βασίλευε η ελιά και πού και πού μικρά τετράγωνα κομμάτια γης φυτεμένα με αμπέλια. Και τότε διακρίνεις την Κερύνεια με τα σκουρόχρωμα φυλλώματα των λεμονόδεντρων στις αυλές των σπιτιών της.

Η Κερύνεια θαύμα ιδέσθαι! τόνιζε ο λόγιος, δικηγόρος και καθηγητής, Κωνσταντίνος Ι. Μυριανθόπουλος — ένας από τους λίγους γνώστες της κυπριακής ιστορίας, τοπογραφίας και γεωγραφίας— όταν περιέγραφε την Κερύνεια και έφθανε σε κείνο το σημείο… Αλλά και ο Λόρδος Houston, όταν ρωτήθηκε γιατί κυκλοφορούσε πάντα με μονόκλ, απαντούσε πως, η ομορφιά της Κερύνειας είναι τόσο αυτονόητη που και με ένα μάτι να την βλέπεις φτάνει και περισσεύει!

Τέλος 19ου - αρχές 20ου αι. οι Βρετανοί διαπλάτυναν τον δρόμο ανατινάζοντας τον βράχο στην τοποθεσία Φοινιτζιά. Ο δρόμος στρώθηκε με χαβάρα, η οποία όμως παρασυρόταν από τις βροχές και τον άνεμο και προκαλούσε με τις λάσπες πολλά προβλήματα. Στα επόμενα χρόνια, καλυτέρευσε κατά πολύ και θεωρήθηκε άνετος για διαδρομή με άμαξα. Παρ' όλο όμως που οι άμαξες πήραν όλη σχεδόν την διακινούμενη πελατεία, οι γκαμήλες και τα μουλάρια εξακολουθούσαν για πολλά χρόνια να μεταφέρουν τα φορτία.

Μετά την ανεξαρτησία ο δρόμος έγινε άνετος και η διαδρομή Λευκωσίας-Κερύνειας από πολύωρη ταλαιπωρία έγινε μια βόλτα ευχάριστη περίπου 20 λεπτών για τα 26 χλμ. Ωστόσο, κατάλοιπο των ταραχών του 1963/1964 ήταν η αποκοπή του δρόμου μέσω του Πογαζιού. Απαγορευμένη ήταν και η κορυφή του Αγίου Ιλαρίωνα, που έλεγχε το σημείο από τα παλιά χρόνια.

Δευτέρα 26 Οκτωβρίου 1964, ο απευθείας δρόμος προς την Κερύνεια άνοιξε ξανά για χρήση από τους Ελληνοκύπριους. Ωστόσο, τα ταξίδια επιτρέπονταν μόνο με συνοδεία του ΟΗΕ. Τα οχήματα ερευνώνται για όπλα πριν τους επιτραπεί να ενταχθούν στην πομπή-convoy.
Το πρόβλημα δεν λύνεται αφού η πομπή συμβαίνει μόνο δύο φορές τη μέρα. Χρησιμοποιείται συχνότερα ο αρκετά πιο μακρύς δρόμος μέσω Μύρτου.
Οι Κερυνειώτες διοργανώνουν διαμαρτυρίες τον Δεκέμβρη του 1970. Το θέμα διευκολύνεται με την κατασκευή δεύτερου δρόμου ανατολικά, που περνά κοντά από την κορυφή του Πενταδάκτυλου, δίπλα από το χωριό Μια Μηλιά και καταλήγει στη Λευκωσία. Είναι πολύ πιο σύντομος από τον δυτικό.

AP Archive: The Greek Community in Kyrenia dempnstrate against, 1970 United Nations Troops

Για το ταξίδι μεταξύ Λευκωσίας και Κερύνειας βλ. στον παρακάτω σύνδεσμο:

Military Histories

Το παρακάτω βίντεο του 1971 - ενσωματωμένο στον πιο πάνω σύνδεσμο - δείχνει την κλίμακα της επιχείρησης που διήρκεσε, μέρα με τη μέρα, μέχρι την τουρκική εισβολή τον Ιούλιο του 1974:

AP Archive: Convoy from Nicosia to Kyrenia, 1971

VIDEO από Ψηφιακός Ηρόδοτος ΡΙΚ για την διαδρομή και κατασκευή νέων δρόμων

Νέος δρόμος Λευκωσίας - Κερύνειας - Λιμάνι - Εργασίες - 1962

Κονβόι - Λευκωσία - Κερύνεια - μέσω Κιόνελι - 1965

Νέος δρόμος - Κερύνεια - Μύρτου - 1967

Νέος δρόμος Λευκωσίας - Κερύνειας μέσω Κλεπίνης- 1971

Νέος δρόμος Λευκωσίας - Κερύνειας μέσω Κλεπίνης - αποπεράτωση - 1973

Δρόμος Λευκωσίας - Κερύνειας μέσω Κυθραίας και Κλεπίνης - 1973

ΕΡΑΝΙΣΜΑΤΑ ΚΥΠΡΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ

- Φωνή της Κύπρου 25)7 Σεπτεμβρίου 1900
Μέχρι τοῦ Δικώμου ὁ δρόμος δὲν παρουσιάζει τίποτε τὸ εὐχάριστον. Τοὐναντίον σκόνη καὶ ζέστη καὶ πεζότης —ἂν καὶ συνηθέστατα τὸν δρόμον αὐτὸν δὲν τὸν διανύει κανεὶς πεζὸς— τὸν καθιστῶσιν ἀτερπῆ καὶ δυσάρεστον.
Ἀπὸ τοῦ Δικώμου ὅμως καὶ ἐκεῖθεν τὸ θέαμα ἀλλάσσει. Ἡ ὁδος δὲν προχωρεῖ ξηρὰ καὶ ἀηδής, ἀλλ' ἕρπει διὰ μέσου μαγευτικωτάτου δάσους, ἀλλὰ δάσους ὄχι πυκνοῦ, ὄχι ἀποπνικτικοῦ, ἀποτόμως περιορίζοντος τὸ βλέμμα καὶ πιέζοντος τὴν ψυχήν.
Θαλερώτατα δένδρα, οὐχὶ πρὸ εἰκοσαετίας τὰ πλεῖστα φυτευμένα, κερατέαι ἥμεροι καὶ σχῖνοι καὶ καμμιὰ ἐλαία ἐνίοτε —δροσερώτατα ὅλα, παρουσιάζοντα ὅλας τοῦ πρασίνου τὰς ἀποχρώσεις ἀρωματίζουσι τὸν ἀέρα καὶ καλύπτουσι τὴν ὀροσειρὰν ἀνὰ μέσον τῆς ὁποίας διέρχεται ἡ ὁδὸς ἡ ἄγουσα εἰς Κερύνειαν. [...] ὁδὸς, ἡ ὁποία δὲν βαδίζει εὐθεῖα, ἀλλ' ἑλίσσεται πολλάκις ὀφιδοειδῶς παρουσιάζουσα εἰς τοὺς περιπίπτοντας ἀπὸ θαυμασμοῦ εἰς θαυμασμὸν ὀφθαλμοὺς τοῦ διαβάτου δίκην πανοράματος διηνεκῶς ἐναλλάσοντος σκηνογραφίαν ὅλον ἐκεῖνο τὸ μαγευτικὸν θέαμα τῶν καταπρασίνων ἀνωφερειῶν καὶ κατωφερειῶν, τῶν δρυμῶν καὶ τῶν δειράδων μὲ ὅλας τὰς γραμμὰς καὶ μὲ ὅλας τὰς πτυχάς.
Μετὰ τρίωρον περίπου δρόμον καὶ ἕνα μικρὸν σταθμὸν εἰς τὸ Δίκωμον ἐφθάναμεν εἰς τὴν Κερύνειαν. [...] Μαγεία!

- Κύπριος 7 Αὐγούστου 1904
Εἰς Κυρήνειαν! Ἴσως δὲν χρειάζεται καὶ μεγάλη σκέψις καὶ ἀπόφασις δι’ ἓν ταξείδιον μέχρι Κυρηνείας, κατὰ τὴν ἐποχὴν αὐτὴν μάλιστα, ὅτε ἡ πόλις ἐκείνη εἶναι μία τῶν καλλίστων παραλίων Κυπριακῶν ἐξοχῶν.
Ἂν καὶ πολλάκις μέσα εἰς τὴν ἅμαξαν, μὲ τὴν ὁποίαν ὀφείλετε νὰ ταξειδεύετε ἐπὶ τρεῖς ὥρας, στοιβάζονται ἔνδεκα τὸ ὅλον ταξειδιῶται... μὲ τὰς ἀποσκευάς των!
Τὸ ταξείδι ἐν τούτοις αὐτὸ εἶναι καὶ θὰ μείνῃ ἓν ἀπὸ τὰ πλέον εὐάρεστα διὰ τοὺς Λευκωσιάτας. Τὸ τέρμα εἶναι τόσον ἑλκυστικόν.
Ὁ δρόμος εἶναι... δρόμος ἐν Κύπρῳ! Ὅσοι ἀνέγνωσαν τὸν Δὸν Κιχώτην καὶ δὲν τὸν ἐλησμόνησαν, ἐνθυμοῦνται τὸν χορὸν τοῦ Σάντσου μέσα εἰς τὸ πάπλωμα. Μπορεῖ ἄλλως τε κάθε ἕνας εὔκολα νὰ φαντασθῇ πόσον ἐξοργιστικὸν εἶναι νὰ τινάσσεται ἐπάνω καὶ κάτω χωρὶς οὔτε νὰ δύναται νὰ διαμαρτυρηθῇ.
Ἀλλ’ εὐτυχῶς ἤρχισεν ἡ ἐπιδιόρθωσις.
Τὸ Μπογάζι θὰ παραμείνῃ ὁ αἰώνιος καὶ θελκτικώτατος σύνδεσμος μεταξὺ τῶν δύο πόλεων. Αἱ ροδοδάφναι, αἱ μυρτιές, ἡ ἄλλη ὅλη πρασινάδα, ὁ μυροβόλος ἀήρ, παρέχουν εἰς τὸν διαβάτην προμήθειαν ἀναψυχῆς δι’ ἕνα μῆνα τοὐλάχιστον.
Νὰ ἤθελον οἱ μηχανικοί μας νὰ ἐταπείνωναν τὴν ὑπερήφανον καὶ ἐνοχλητικὴν ἐκείνην μύτην μεταξύ του ἓκτου καὶ ἑβδόμου μιλίου ἀπὸ Κυρηνείας, ἡ ὁποῖα τόσον χαλᾶ ὅλον τὸν δρόμον. Θ’ ἀνεκηρύσσοντο μεγάλοι εὐεργέται χιλιάδων ψυχῶν, χωρὶς νὰ πληρώσουν καὶ τίποτε.
[...] Δύο ἐκ τῶν ἀξιωματικῶν τοῦ στόλου ἀναχωρήσαντες τὴν 3 μ.μ. ἐπὶ ποδηλάτων ἀνῆλθον εἰς Λευκωσίαν, ὅπου παρέμειναν ἐπὶ ὀλίγον. Ἐπανῆλθον δὲ εἰς Κυρήνειαν ἀμέσως διὰ τῶν ποδηλάτων πάλιν, περὶ ὥραν 8 μ.μ. καὶ ἐπεβιβάσθησαν ἐπὶ τῶν ἑτοίμων πρὸς ἀναχώρησιν πλοίων.
Οἱ ἀξιωματικοὶ οὗτοι ἀνερχόμενοι εἰς τὴν πρωτεύουσαν συνήντησαν παρὰ τὸ 7ον μίλιον ἅμαξαν ἐκ Λευκωσίας. Σταματήσαντες δὲ ἐζήτησαν ὀλίγον σπόγγον πρὸς ἐπίδεσιν τοῦ ποδηλάτου καὶ ἠρώτησαν ἐκ ποίου καταστήματος τῆς Λευκωσίας ἠδύναντο νὰ προμηθευθῶσι ἐξαρτήματα ποδηλάτων. Φαίνεται ὅτι οἱ ἀξιωματικοὶ ἔλαβον ἀνακριβεῖς πληροφορίας περὶ τῆς καταστάσεως τῆς ὁδοῦ, ἥτις, ἐν παρόδῳ εἰρήσθω, εἶναι πετρόσπαρτος καὶ εἰς ἀθλίαν κατάστασιν ἰδίᾳ εἰς τὸ Μπογάζι.

- Κύπριος 2 Ἀπριλίου 1905
Ὁ δρόμος Λευκωσίας-Κυρηνείας κατήντησεν ἀδιάβατος. Ἐφιστῶμεν τὴν προσοχὴν τοῦ Μηχανικοῦ Τμήματος καὶ παρακαλοῦμεν νὰ ρίψῃ ἓν βλέμμα. Ὑπάρχει φόβος, ἐὰν βρέξῃ νὰ διακοπῇ ἡ συγκοινωνία, ἥτις μέχρι τοῦδε τόσον τακτικῶς ἐγένετο δι’ ἁμαξῶν. Ἐν γένει ὅλοι οἱ δρόμοι τῆς ἐπαρχίας ἤρχισαν νὰ καταστρέφωνται ἐνῷ ὁ Διοικητής μας φαίνεται ὅτι θεωρεῖ περιττὸν νὰ ρίψῃ ἓν βλέμμα ἐπὶ τῆς καταστάσεως. Διατὶ τόση αμέλεια εἰς τὴν ἐπαρχίαν μας; Ἐπὶ τέλους πληρώνομεν καὶ ἡμεῖς φόρους.

- Κύπριος 9 Ἰουλίου 1905 : Ἡ κίνησις τῶν ἁμαξῶν εἰς τὸν δρόμον Κυρηνείας ἐπολλαπλασιάσθη, ἕνεκα τῆς μεταφορᾶς κόσμου εἰς τὰς ἐξοχὰς τῆς ἐπαρχίας. Ὁ δρόμος ὅμως εἰς πολλὰ σημεῖα κατεστράφη, εἰς τὸ Μπογάζι δὲ εἶνε τόσον στενὸς ὥστε δύο ἅμαξαι συναντώμεναι κινδυνεύουν νὰ συγκρουσθῶσι. Συνιστῶμεν τὴν εὕρυνσιν τῆς ὁδοῦ εἰς τὸ μέρος ἐκεῖνο.

- Κύπριος 16 Σεπτεμβρίου 1906
Στὸ μπογάζι φιλικὰ ἡ ἐλαία ἀγκαλιάζεται μὲ τὴν χαρουπιά. Οἱ βάτοι μὲ τὰς ροδοδάφνας κάμνουν ὡραία συμπλέγματα, καὶ οἱ σχῖνοι μὲ τὰς μυρσίνας προδίδονται ἀπὸ τὰς εὐωδίας των. Ὅλη ἡ βορεία πλευρὰ τῆς βουνοσειρᾶς εἶνε εὐτυχῶς κατάφυτος ἔως κάτω στὸ πέλαγος· τὸ ἀπέραντο αὐτὸ πράσινο διαδέχεται τὸ ἀπέραντο γλυκῦ κυανοῦν τῆς θαλάσσης.
...Τὴν πρωΐαν τῆς προχθὲς Πέμπτης μία ἅμαξα μεταβαίνουσα εἰς Κυρήνειαν διηυθυνομένη ἀπὸ ἁμαξᾶν τινα Κωστῆν, ἀνετράπη ἕνεκα τῆς ὑπερβολικῆς ταχύτητός της εἰς τὸ κατήφορον τοῦ μπογαζίου, περὶ τὰ τρία ἀγγλικά μίλια μακρᾶν τῆς Κυρηνείας.
Ἐκ τῆς πτώσεως κατεπληγώθη ὁ ἁμαξᾶς σοβαρῶς, εὑρισκόμενος τώρα εἰς τὸ Νοσοκομεῖον Κυρηνείας. Τῆς ἁμάξης ἐπέβαινε καὶ ὁ κ. Κασσιλιάν, πρωτοκολλητὴς τοῦ Δικαστηρίου Κυρηνείας, γνωστὸς ἐκ τῶν θρησκευτικῶν ταραχῶν τῶν Βαρωσίων. Ἐκ τῆς πτώσεως ἔπαθε καὶ οὗτος ἐλαφρῶς εἰς τοὺς πόδας καὶ οἰκουρεῖ.
Τὸ γεγονός –χιλιοστὸν εἰς τὸ εἶδος του– ἂς χρησιμεύσῃ ὡς ἕνα ἀκόμη... ἄκαρπον μάθημα εἰς τοὺς ἁμαξάδες.

- Φωνή της Κύπρου 25)7 Σεπτεμβρίου 1907
Ἴσως δὲν εἶνε ἄσκοπον νὰ παρατηρήσωμεν ἐνταῦθα ὅτι τὸ πλεῖστον μέρος τοῦ δρόμου Λευκωσίας-Κυρηνείας εἰς ἀθλίαν εὑρίσκεται κατάστασιν καὶ σχεδὸν ἐν πολλοῖς ἀδιάβατον κατέστη. [...] Εἰς ἀπόστασιν δύω μόνον μιλίων ἀπὸ τῆς Λευκωσίας μία ξυλίνη γέφυρα κατέρρευσεν, ἠναγκάσθημεν δὲ κατελθόντες τῆς ἁμάξης νὰ περιπατήσωμεν διὰ τῆς κοίτης τοῦ ποταμοῦ, ἵνα εἰς ἀρκετὴν ἀπόστασιν συναντήσωμεν τὸν δρόμον. [...]
Μετὰ μίαν καὶ ἡμίσειαν ὥραν φθάνομεν εἰς τὸ τερπνὸν Μπογάζι πρὸ τοῦ ὁποίου ὑψοῦται ἀνωφέρεια δι’ ἧς κάλλιστα ἡ ὁδὸς διὰ τὴν Κυρήνειαν ἄγει· παρὰ τὴν ἀνωφέρειαν ταύτην ὑπάρχει ἀστυνομικὸς σταθμὸς ἐντεῦθεν δὲ παύει ἡ ἀθυμία τοῦ διαβάτου ἐκ τῆς μονοτόνου καὶ καταξήρου ὁδοῦ, ἣν βαδίζει ἐκ Λευκωσίας, ἐντεῦθεν ἀρχονται ἐκτάσεις κατάφυτοι ἐκ πευκῶν, κυπαρίσσων, ἐλαιῶν, χαρουπιῶν ποικίλων δένδρων καὶ θάμνων. Παρὰ τὸν ἄνω ἀστυνομικὸν σταθμὸν σταθμεύουσι συνήθως αἱ ἅμαξαι τῶν κυνηγῶν ἐκ Λευκωσίας καὶ Κυρηνείας, οἵτινες ἔρχονται χάριν κυνηγίου εἰς τὸ πυκνὸν ἐκεῖ δάσος τῆς ὁροσειρᾶς Κυρηνείας.
Διασχίζοντες λοιπὸν τὴν ὀροσειρὰν Κυρηνείας διὰ τῆς ὁδοῦ Μπογαζίου, διὰ μέσου πυκνῶν δένδρων ἀναπνέοντες εὐφροσύνως τὴν δροσερὰν αὔραν ὀρεινοῦ ἀέρος καὶ ἀκούοντες τὸ κελάρυσμα τοῦ ὀλίγου ὕδατος, ὅπερ διέρχεται διὰ τῆς κοιλάδος τοῦ Μπογαζίου, τερπνόμενοι ἐκ τῆς θέας τῶν ποικίλων δένδρων καὶ τῶν πολυπληθῶν πικροθαμνῶν ἐν τῷ ἄνῳ ὕδατι μὲ τὰ ὡραία καὶ διαρκῶς ζωηρὰ ἄνθη των, φθάνομεν μετὰ 3 περίπου ὥρας ἐκ Λευκωσίας εἰς τὴν ὡραίαν πόλιν τῆς Κυρηνείας.

- Κύπριος 5 Ἰουλίου 1908
...Τὴν προχθὲς Κυριακὴν ἐνῷ Ὀθωμανοί τινες ζαπτιέδες εὐωχοῦντες εἰς τὴν οἰκίαν ὀθωμανίδος, ἐλευθερίων ἠθῶν ὀνόματι Ἀλῆν Καλλῆ, ἔχοντα ἀξιώσεις ἐπὶ τῆς εἰρημένης γυναικός. Τοῦτον οἱ ἐν λόγῳ ζαπτιέδες συλλαβόντες ἀπήγαγον εἰς τὸ φρούριον, ἐκεῖ δὲ τὸν ἐτσάκισαν στὸ ξύλο. Φοβηθέντες μήπως τελευτήσῃ ἐπὶ τόπου, τὸν ἐξήγαγον νύκτωρ τοῦ φρουρίου, τὸν ὡδήγησαν ἔξω τῆς πόλεως, καὶ τὸν ἐξηνάγκασαν νὰ φύγῃ ἀμέσως ἐπὶ τῶν ζῴων των εἰς Λευκωσίαν μὲ τὴν ἀπειλὴν ὅτι ἐὰν ἐπιστρέψῃ θὰ τὸν κάμουν χειρότερα.
Ὁ δυστυχὴς ἀλλόφρων ἐκ τῶν κακώσεων, μόλις ἔφθασεν εἰς τὸ μπογάζι, παρὰ τὴν θέσιν «Φοινικιά», ἔπεσεν ἀναίσθητος. Ἐν τούτοις ὅταν μετ’ ὀλίγον τὸν εὗρε καραγωγεύς τις καὶ τὸν παρεκίνησε νὰ ἐπανέλθῃ εἰς Κυρήνειαν, ἐπροτίμησε νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ὁδόν.
Εἰς τὴν πρωτεύουσαν λέγεται ὅτι ὁ Ἀρχιαστυνόμος ἐμέτρησε τὰ ἴχνη 38 μαστιγώσεων ἐπὶ τοῦ θύματος, ὅπερ ἐν συνοδείᾳ ἐφίππου χωροφύλακος ἀπέστειλεν ὀπίσω εἰς Κυρήνειαν διὰ τὰς ἀνακρίσεις...

- Πατρίς 26)8 Ἰουνίου 1911
Πολυειδῶς ὠφέλιμος ὑπὴρξεν ἡ ἐκδρομή, ἣν οἱ μαθηταὶ τῶν ἀνωτέρων τάξεων τοῦ Παγκυπρίου Γυμνασίου καὶ τοῦ Π. Διδασκαλείου ἐποιήσαντο ὑπὸ τὴν ὁδηγίαν τοῦ γυμνασιάρχου αὐτῶν κ. Μ. Δ. Βολονάκη καί τινων καθηγητῶν.
Τῇ πρωΐᾳ περὶ τὴν 5.30' π.μ. τῆς παρελθούσης Πέμπτης ἀνεχώρησαν οἱ μὲν ἐφ' ἁμαξῶν, οἱ δὲ διὰ ποδηλάτων ἢ ἔφιπποι ἐκ τῆς πλατείας τοῦ Παγκυπρίου εἰς Κερύνειαν.
Περί της εν Αγριδίω μάχης [σ.σ. Αγρίδιο = Αγύρτα]
Οἱ ἐκδρομεῖς κατὰ προηγουμένην παραγγελίαν ἐστάθμευσαν ἐν καταλλήλῳ μέρει τῆς γνωστῆς ὑπὸ τὸ ὄνομα Μπογάζι διόδου τῶν ὀρέων Κερυνείας, ἔνθα ὑπὸ τοῦ διδάσκοντος τὴν Κυπριακὴν Ἱστορίαν ἐν τῷ Παγκυπρίῳ καθηγητοῦ κ. Χ. Ι. Παπαϊωάννου ἐγένετο διδασκαλία περὶ τῆς μεγάλης παρὰ τὸ ἐγγὺς ἁπλούμενον Ἀγρίδιον μάχης (τῷ 1232) [...] Μετὰ τὴν ὡραίαν καὶ ἁδρὰν ταύτην ἐπὶ τόπου διδασκαλίαν οἱ ἐκδρομεῖς ἀναζεύξαντες διῆλθον τάχιστα τὸ κατωφερικὸν στενὸν καὶ τῇ 9 π.μ. ἀκριβῶς εἰσῆλθον εἰς Κερύνειαν καὶ ἔτυχον θερμοτάτης δεξιώσεως πρὸ τοῦ σημαιοστολίστου Λαϊκοῦ Κέντρου ἐκ μέρους τοῦ Δημάρχου κ. Χριστοδούλου Φιεροῦ, τοῦ Προέδρου τοῦ Λαϊκοῦ Κέντρου κ. Γεωργίου Σταυρίδου, τῶν διδασκάλων καὶ μαθητῶν τῶν Σχολείων καὶ πλείστων πολιτῶν.

- Ελευθερία 10 Σεπτεμβρίου 1961
Η ΕΥΘΥΓΡΑΜΜΙΣΙΣ ΤΗΣ ΟΔΟΥ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΥΡΗΝΕΙΑΣ
Εἰσηγήσεις τοῦ Δημάρχου Κυρηνείας πρὸς τὸν Ὑπουργὸν Δημοσιων Ἔργων
ΚΥΡΗΝΕΙΑ, 9 (Τοῦ ἀνταποκριτοῦ μας).
Τὴν 10.30 π. μ. τῆς χθὲς ὁ Ὑπουργὸς Δημοσίων Ἔργων καὶ Συγκοινωνιῶν κ. Α. Παπαδόπουλος καὶ ἀνώτεροι ὑπάλληλοι τοῦ Ὑπουργείου συνηντήθησαν μετὰ τοῦ Δημάρχου Κυρηνείας κ. Χ. Δημητριάδη καὶ τοῦ Δημοτικοῦ Συμβούλου κ. Μ. Φιεροῦ εἰς τὸ τμῆμα τῆς ὁδοῦ Λευκωσίας-Κυρηνείας, ὅπου πρόκειται νὰ γίνουν βελτιώσεις. Ὁ δήμαρχος ὑπέδειξεν ὅτι ἡ προτεινομένη ὑπὸ τῶν Δημοσίων Ἔργων ὁδὸς θὰ εἶναι περισσότερον δαπανηρά, μεγαλυτέρας ἀποστάσεως καὶ ἐπικίνδυνος ἐφ’ ὅσον θὰ διήρχετο ἐκ τῆς περιοχῆς τῶν ὑψωμάτων «Τσίκλου», ἐκ τῶν ὁποίων εἰς παλαιοτέρους χρόνους μὲ κανονικὴν βροχὴν ἐγίνοντο κατολισθήσεις βράχων ἐπὶ τῆς ὁδοῦ.
Ὁ κ. Δήμαρχος εἰσηγήθη, ὅπως μελετηθῇ σχέδιον ὁδοῦ ἀπὸ τοῦ ὑψώματος «Τεμπλοστόουν» κατ' εὐθεῖαν πρὸς τὴν πόλιν, διηκούσης κατὰ μᾶλλον καὶ ἧττον κατὰ μῆκος τῆς παλαιᾶς ἁμαξιτῆς ὁδοῦ Λευκωσίας-Κυρηνείας. Ὁ Δήμαρχος ὑπεστήριξεν, ὅτι ἡ ὁδὸς αὕτη θὰ ἦτο συντομωτέρα, εὐθυτέρα, ἀκίνδυνος, ὀλιγώτερον δαπανηρὰ καὶ περιπλέον διὰ τὸν τουρισμὸν ἐξασφαλίζει θαυμασίαν θέαν τῆς πόλεως καὶ τῆς παραλίας τῆς ἐπαρχίας Κυρηνείας ἐκ τῶν ὑψωμάτων. Ὁ κ. Δήμαρχος καὶ ὁ κ. Μ. Φιερὸς ὑπεσχέθησαν ὅπως ἐντὸς τῶν προσεχῶν ἡμερῶν ὑποβάλουν τεχνικὴν μελέτην διὰ τὴν ὑπ' αὐτῶν προτεινομένην ὁδόν. Ὁ κ. Ὑπουργὸς ἐπέδειξε πολλὴν κατανόησιν καὶ ἔδωκεν ὁδηγίας ὅπως ἑτοιμασθῇ ὑπὸ τοῦ Τμήματος μελέτη διὰ τὴν νέαν ταύτην ὁδὸν μεθ' ὑπολογισμοῦ τῆς ὅλης δαπάνης.

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΧΑΡΤΕΣ

1+2: Η έκδοση του 1899 με την πλούσια εικονογράφηση περιέχει πολλά χαρακτικά βασισμένα σε σχέδια που φιλοτέχνησε ο Arthur Evelyn Fyler κατά την παραμονή του στην Κύπρο.
3+4+5: βλ. λεζάντες
6: Το υλικό που εξέδωσε το 1898 αποτελείται από σχέδια που προέρχονται από φωτογραφίες και σκαριφήματα του Émile Félix Deschamps, που έμεινε στην Κύπρο στο διάστημα 1892-1894.
7. Στοιχεία από το Ίδρυμα Κώστα και Ρίτας Σεβέρη CVAR: Ο Maurice Feuillet - ένας γνωστός Γάλλος καλλιτέχνης, εικονογράφος και δημοσιογράφος - ήρθε στην Κύπρο γύρω στο 1903 και έτυχε να περάσει από το μονοπάτι, το οποίο τον ενέπνευσε να δημιουργήσει αυτό το σχέδιο. Οι μορφές που απεικονίζονται στο σχέδιο είναι πολύ ενδιαφέρουσες: Σε πρώτο πλάνο, απεικονίζεται ένας μη Κύπριος, εξαιτίας του καλύμματος της κεφαλής (που δηλώνει Έλληνα ναυτικό, απ' τους πολλούς Καλυμνιώτες σφουγγαράδες αλλά και ψαράδες από τη Σύμη και τη Ρόδο ), καθώς και από τα τσαρούχια (που δηλώνουν ηπειρωτική Ελλάδα). Πίσω του ένας χωρικός με το υπερφορτωμένο γάιδαρό του, του οποίου το κάλυμμα κεφαλής και τα φαρδιά παντελόνια μαρτυρούν τη μουσουλμανική του καταγωγή. Πιο πίσω, μια γυναικεία φιγούρα με ένα παιδί, και ένα βαρύ φορτίο στον ώμο της και μαντήλι στο κεφάλι πρέπει είναι Χριστιανή.
8. Οι Βρετανοί διαπλάτυναν τον δρόμο ανατινάζοντας και τον βράχο απέναντι από την φοινικιά, 1903;
9. Ταχυδρομική άμαξα του 1915
10+11. Άμαξα λαντό με 4 άλογα
12. Αμάξι δεκαετίας 1915
13+14. Αμάξι δεκαετίας 1940
15+16. Πέρασμα για όλα τα ζωντανά
17. Γκαμήλες φορτωμένες - επιστροφή στην Κερύνεια
18: η διαδρομή Λευκωσία-Κιόνελι-Δίκωμο-Αγύρτα-Μπογάζι-Τοποθεσία "Φοινιτζιά"-Τζύκλος-Κερύνεια.
19: με κόκκινο ο νέος δρόμος - με κίτρινο ο παλιός, ο οποίος ξεκινούσε από τη σημερινή οδός 25ης Μαρτίου, έστριβε νοτιοανατολικά στο κτήριο όπου εγκαταστάθηκε η UNFICYP [Τεμ. 300] στον περίφημο Πλάτανο (περιοχή Καλυφόρνια), ανηφόριζε νότια μπροστά από το Τούρκικο Γυμνάσιο και γήπεδο [Τεμ. 571], πιο πάνω από τη φάρμα πουλερικών [Τεμ. 92], τα περβόλια του Τ/κ Κούντουρου, νοτιότερα δίπλα από τη δεξαμενή [Τεμ. 244] δυτικά του οικισμού Αμπέλια (περιοχή Μπέλαπαϊς)... για να συναντήσει τον Τζύκλο, πριν τη στροφή για την "Φοινιτζιά".
20: Η φωτογραφία δείχνει ακριβώς το σημείο όπου συνδέεται ο παλιός με τον νέο δρόμο στον Τζύκλο.
21: Φωτογραφία από τον Τζύκλο, όπου φαίνεται καθαρά το Τούρκικο Γυμνάσιο και γήπεδο [Τεμ. 571], απ' όπου περνούσε ο παλιός δρόμος.
22: η Πύλη Κερύνειας που ξεκινούσε από τα τείχη της Λευκωσίας.
23-37: Τμήματα της διαδρομής
28: Εμφάνιση και ποδηλάτου στη διαδρομή

Δημιουργός

1+2. Arthur Evelyn Fyler - The Development of Cyprus, and Rambles in the Island, with coloured Illustrations, Maps, and Plans. Λονδίνο: Percy Lund, 1899

3. Σχέδιο Taylor στο Περιοδικό Le Tour du Monde
4. Κερύνια, ο άνθρωπος/τόπος - Φωτογραφικό άλμπουμ Γ.Λ.Χούστοουν, 1892
5. Κερύνια, Ιστορική Λαογραφική Έρευνα, Ρήνας Κατσελλή, 1893

6. Deschamps Émile Félix - Au pays d’Aphrodite. Chypre, carnet d’un voyageur, Ouvrage contenant quatre-vingts illustrations d'après des photographies, Παρίσι, Hachette, 1898

7. Kyrenia pass, by Maurice Feuillet, 1903, με μολύβι

8. Ανάρτηση στο φβ Joe Bloogs

9. Ρήνας Κατσελλή, Κερύνια Ιστορική Λαογραφική Έρευνα

10+11. Pierre-Joseph-Paul Castelnau, 1918 - Restored Image by Philip Thornton

12. Haigaz Mangoian

13+14+16+17. Haigaz Mangoian 1920-1950s

15. Haigaz Mangoian 1920-1950s

18. η πρώτη τοπογραφική αποτύπωση της Κύπρου από τον Kitchener (1878-1883)
19. χάρτης Κτηματολογίου Κύπρου

20. Ανάρτηση στο φβ Joe Bloogs

21. Benny Rasmussen

22. Haigaz Mangoian (1920-1950s)

23. Haigaz Mangoian (1920-1950s)

24-26. Ανάρτηση στο φβ Andreas Fterakides

27. Άγνωστος

28. Walter Jeffs National Service photographs

29. Ανάρτηση στο φβ Goksel Kemal

30. Benny Rasmussen (επεξεργασία ΑΙ)

31. Benny Rasmussen

32-36. Poulsen, Sten Boye

37. Laurie Patton

Συνεργάτες

Δήμος Κερύνειας - Ιωάννα Φουρουκλά

Έρευνα-κείμενο: Φώτος Χρ. Λουκάς & Ιωάννα Φουρουκλά

Πηγή

- Κερύνεια, η Παλιά Πολίχνη, Αγνής Μ. Μιχαηλίδη
- Κερύνεια, Ιστορική Λαογραφική Έρευνα, Ρήνα Κατσελή
- Κερύνεια, εκ στόματος γερόντων, Ρήνα Κατσελή
- Της Κερύνιας μας, Ιστορία της πόλης, Ρήνας, Κατσελλή
- Η Κερύνεια στις μνήμες των εκτοπισμένων Ελλήνων κατοίκων της, Θ. Κυπρή
- Κυπριακός Τύπος

Ημερομηνία

1-7: 1880/1899
8: 1903;
9: 1915
10+11: 1918
12-16: 1940s
17: 1920/1959
21: 1964/1965
23: 1920/1959
28: 1958
29: 1950/1955
30+31: 1964/1965
32-36: 1964-12-25
37: 1976-06

Τύπος

image

Μορφή

jpg

Θέμα

Δρόμος See all items with this value

Συσχέτιση

Κονβόι Κερύνειας-Λευκωσίας

Χωρική κάλυψη

35.308780, 33.319795

Τοποθεσία

Μπογάζι

Αναγνωριστικό

1214_Μπογάζι_000_027_2795
1214_Μπογάζι_000_027_2796
1214_Μπογάζι_000_027_2797
1214_Μπογάζι_000_027_2813
1214_Μπογάζι_000_027_2798
1214_Μπογάζι_000_027_2799
1214_Μπογάζι_000_027_2800
1214_Μπογάζι_000_027_2801
1214_Μπογάζι_000_027_2802
1214_Μπογάζι_000_027_2803
1214_Μπογάζι_000_027_2804
1214_Μπογάζι_000_027_2805
1214_Μπογάζι_000_027_2806
1214_Μπογάζι_000_027_2807
1214_Μπογάζι_000_027_2808
1214_Μπογάζι_000_027_2809
1214_Μπογάζι_000_027_2810
1214_Μπογάζι_000_027_2811
1214_Μπογάζι_000_027_2812
1214_Μπογάζι_000_027_2814
1214_Μπογάζι_000_027_2815
1214_Μπογάζι_000_027_2816
1214_Μπογάζι_000_027_2817
1214_Μπογάζι_000_027_2818
1214_Μπογάζι_000_027_2819
1214_Μπογάζι_000_027_2820
1214_Μπογάζι_000_027_2821
1214_Μπογάζι_000_027_2822
1214_Μπογάζι_000_027_2823
1214_Μπογάζι_000_027_2824
1214_Μπογάζι_000_027_2825
1214_Μπογάζι_000_027_2826
1214_Μπογάζι_000_027_2827
1214_Μπογάζι_000_027_2828
1214_Μπογάζι_000_027_2829
1214_Μπογάζι_000_027_2830
1214_Μπογάζι_000_027_2831